Από τις πρωτόγονες ακόμα κοινωνίες, ο άνθρωπος επιδίωκε να ερμηνεύει το περιβάλλον του, τα φυσικά φαινόμενα και την ίδια του τη ζωή σε κάθε εκδήλωσή της. Ξεκίνησε να παρατηρεί τα σημάδια εκείνα που απέδιδε σε υπερφυσικές θεϊκές δυνάμεις, οι οποίες ευθύνονταν για κάθε τυχαίο γεγονός ή φυσικό φαινόμενο. Παράλληλα, η ανάγκη για επιβίωση, ο φόβος του θανάτου και η ελπίδα σε κάποια βοήθεια, οδήγησαν όχι μόνο στην γέννηση της μαγείας, της πρακτικής δηλαδή του ανθρώπου να εξουσιάζει τις δυνάμεις που τον περιβάλλουν, αλλά και στην παρατήρηση και ερμηνεία των οιωνών. Κάπως έτσι γεννήθηκε η μαντεία σαν ένα αναπόσπαστο κομμάτι της μαγείας (μαντομάγος) που βοήθησε τον άνθρωπο να ελέγξει τη μοίρα του με τη συνδρομή ανωτέρων δυνάμεων.

Για τους αρχαίους λαούς, η μαντεία είναι μια θεϊκή αποκάλυψη, η θεϊκή σπίθα που επεμβαίνει στις ανθρώπινες υποθέσεις, με σκοπό να καθοδηγήσει, να προτρέψει ή να αποτρέψει από κάτι και να φανερώσει τη βούλησή της. Για τους αρχαίους Έλληνες, δεν υπάρχει μαντεία δίχως τη σύνδεση με τον Θεό. Η θεϊκή αποκάλυψη μπορούσε να γίνει είτε με άμεσο τρόπο όπου ο Θεός φανερώνει τη θέλησή του μέσω σημείων (σημάδια) χωρίς να τα επιδιώκει ή να τα προκαλεί το άτομο, είτε με έμμεσο τρόπο όπου το άτομο επιδιώκει τη θεία αποκάλυψη μέσω κάποιας τελετουργίας. Στην τελευταία περίπτωση εμφανίζεται και η ίδρυση των Μαντείων. Στα μαντεία ή μέσω των Σιβυλών ή μέσω των Βακχών έχουμε την πιο εντυπωσιακή μορφή μαγείας με κατάληψη της ιέρειας από τη θεότητα, και την προφορική μαντεία μέσω του ενδιαμέσου της ιέρειας. Αλλαγή ατμόσφαιρας, αισθήσεων, διάθεσης, τελετουργία με επίκληση, κατάληψη, ομιλία και έπειτα επαναφορά και ερμηνεία του μηνύματος. Ο Πλούταρχος εξηγεί αυτήν τη μορφή όπως την ανάκλαση του φωτός του Ηλίου στη Σελήνη. Έτσι και η ιέρεια ανακλά το φως του Θεού στη Γη. Ο Πλάτων στον Φαίδρο ομιλεί περί αυτού του είδους συνδέοντάς το με τη θεϊκή χάρη και τη μανία. Για τον Πλάτωνα υπάρχουν 4 μανίες που προκαλούνται από τους Θεούς:

• Απόλλων (παρελθόντα και μέλλοντα)
• Διόνυσος (εξαγνισμοί)
• Μούσες (ποίηση, συγγραφή, κάθαρση)
• Αφροδίτη και Έρως (αγάπη και ένωση)

Εις ό,τι αφορά την άμεση μαντεία με τα σημεία οι αρχαίοι μας πρόγονοι τα είχαν κατηγοριοποιήσει σε:

• Διοσημείαι, σημεία του Διός, κυρίως μετεωρολογικά φαινόμενα.
• Ενοδιοί σύμβολοι, μελέτη των κινήσεων των ζώων δίχως ανθρώπινη δράση.
• Κλήδονες, φράσεις ενός ατόμου που απαντά σε πρόβλημα άλλου ατόμου.
• Όνειρα
• Όσσαι, μη κρυπρογραφημένες κλήδονες
• Οιωνοί, σημάδια με τις κινήσεις των πουλιών
• Έκσταση
• Παλμοί, μέσω έκστασης
• Βοηθητικά σημεία. Εδώ έχουμε μια κατηγοριοποίηση των μαντικών μεθόδων, τη δημιουργία και ανάγνωση σημείων. Αυτές είναι: νεκρομαντεία, αστρολογία, εγκοίμηση, ραβδομαντεία, εμπυρομαντεία, υδρομαντεία, κρυσταλλομαντεία, κληρομαντεία, αστραγαλομαντεία, δεντρομαντεία κτλ.

Η μαντεία στην εποχή του Ομήρου θεωρούνταν ως δώρο των νυμφών. Παρακάτω θα δούμε πως γνωστές προσωπικότητες του ελληνορωμαϊκού κόσμου προσέγγιζαν τη μαντεία και πως προσπάθησαν να την ερμηνεύσουν με λογικά επιχειρήματα πέραν της θεϊκής παρέμβασης.

Η μαντεία για τους αρχαίους Έλληνες ήταν αναπόσπαστο μέρος του βίου τους και ασκούσε έντονη επιρροή σε διάφορες πτυχές της ιδιωτικής και δημόσιας ζωής. Ο Πλάτων αναφέρει δύο είδη μαντείας, όπως προαναφέρθηκαν, την άτεχνη (άμεση) για την οποία χρησιμοποιεί όρους όπως έκσταση, θεϊκή κατάληψη ή ιερά νόσος και ουσιαστικά εννοεί τις προφητείες αλλά και την έντεχνη (έμμεση) η οποία προϋποθέτει ειδικές γνώσεις και λογικούς συνειρμούς (πχ ερμηνεία οιωνών). Επομένως, οι μάντεις κατά τον Πλάτωνα διακρίνονταν σε εκείνους που περιέρχονταν σε θεϊκή έκσταση και ενθουσιασμό και εκείνους που απλά είναι ερμηνευτές των χρησμών. Η διάκριση των δύο ειδών φαίνεται και από την χαρακτηριστική φράση του Πλάτωνα «ο μεν (εννοεί ο μάντης) μαίνεται και ο δε σωφρονεί».

Ο Σωκράτης από την άλλη είχε μια διαφορετική προσέγγιση για τη μαντεία. Ενώ πίστευε πως οι Θεοί μπορούν με αόρατα σημεία να φανερώνουν τη βούλησή τους στους ανθρώπους και να επιδρούν στις ψυχές τους, ωστόσο πρέσβευε πως οι άνθρωποι είναι σε θέση να βρίσκουν μόνοι τους απαντήσεις χωρίς να προσφεύγουν στα μαντεία, κάτι που γίνεται μόνο μέσω της αυτογνωσίας και της ασκήσεως της αρετής και της δικαιοσύνης. Ουσιαστικά ο Σωκράτης ενθαρρύνει τον άνθρωπο να διαβεί τον δρόμο της αρετής και μέσω αυτής να γίνει ο μάντης του εαυτού του, να βρίσκει τις απαντήσεις που αναζητά και έτσι να γίνει άξιος της θείας αποκάλυψης.

Αντίστοιχη θεωρία αναπτύχθηκε και από τους Στωικούς φιλοσόφους. Ο Χρύσιππος δίδασκε πως οι αιτιότητες που καθορίζουν τα φαινόμενα μελετώνται από σημειολογικές επιστήμες, δηλ. ο μάντης εφαρμόζει λογικές μεθόδους ανάλυσης και επιβεβαίωσης. Ακόμα και αν οι αιτιότητες δεν είναι προφανείς από την επιστήμη, δεν αποδίδουμε τα αποτελέσματα στην τύχη, διότι δεν υπάρχει τυχαιότητα για τους στωικούς, υπάρχει η μαντεία για την εύρεση των αιτίων. Η επιτυχημένη μαντεία αποκαλύπτει τα μελλοντικά γεγονότα, αλλά δείχνει και τα αίτια και τη σχέση τους με τα γεγονότα, συμμετέχοντας στον ιστό του σύμπαντος. Ο Χρύσιππος είχε συλλέξει έναν όγκο αξιόπιστων μαντειών και είχε γράψει δύο βιβλία περί ονειρομαντείας και προφητειών.

Ο Κικέρων θεωρεί τη μαντεία εργαλείο των Στωικών καθώς αποτελεί το μέσο με το οποίο ο Θεός βοηθά τον άνθρωπο. Ορίζει τη μαντεία ως την ικανότητα του ανθρώπου να αναγνωρίζει, να καταλαβαίνει και να εξηγεί τα σημάδια που στέλνουν οι θεοί. Παρατηρεί πως η μαντεία έχει άμεση σχέση με το θείον και τη θρησκεία, της οποίας αποτελεί ουσιώδες κομμάτι και υποστηρίζει πως όλοι οι άνθρωποι έχουν μέσα τους την ικανότητα του μαντεύειν. Ικανότητα που οι Έλληνες ονόμασαν μαντική από τη «μανία», τη θεϊκή έκσταση, ενώ οι Ρωμαίοι Divination (divus=θεϊκός), προσδίδοντας έτσι μια θεϊκή δύναμη στην ανθρώπινη φύση όχι μόνο να προλέγει τα μελλούμενα, αλλά και να υποθέτει το παρελθόν και το παρόν. Στο έργο του De Divinatione, ο Κικέρων χωρίζει τη μαντεία σε δύο είδη: τη φυσική μαντεία (προφητείες, ονειρομαντεία, κατάληψη) και την τεχνική μαντεία (αστρολογία, γεωμαντεία, καρτομαντεία, οιωνοσκοπία). Επίσης, αναφέρεται σε μέθοδο πρόγνωσης, στην οποία τα σημάδια από τη φύση ή τις θυσίες ερμηνεύονται βάσει καταγεγραμμένης επιστήμης, η οποία στηρίζεται στην μακρόχρονη παρατήρηση και αυτή παρέχει έναν απίστευτο όγκο γνώσης. Υποστηρίζει πως ο κόσμος σχεδιάστηκε εξ αρχής, ώστε να υπάρχουν συγκεκριμένα σημάδια, τα οποία προηγούνται προκαθορισμένων γεγονότων, άλλα στα πουλιά, άλλα στα σπλάχνα, άλλα στα άστρα κτλ. Η γνώση αυτή είναι δυνατή δίχως την επίδραση των Θεών και σχολιάζει πως οι στωικοί δεν πιστεύουν πως ο Θεός είναι παρών στις γραμμές του συκωτιού που ερμηνεύεται, διότι αυτό δεν αρμόζει στους Θεούς. Όταν δε γίνεται λάθος πρόβλεψη αποδίδεται στην αμάθεια των ερμηνευτών. Αυτού του είδους η φυσική επιστήμη, καταγεγραμμένη μέσω της παρατήρησης, αποτελεί για εμάς την ουσία ενός μαντικού συστήματος.

Ο Ποσειδώνιος, δάσκαλος του Κικέρωνος, στωικός της μέσης σχολής, δίδασκε πως η ψυχή αφού συγγενεύει με τους Θεούς μαντεύει φυσικά. Οι ψυχές γνωρίζουν τι θα συμβεί και πως ο καθένας μας όταν κοιμάται ασκεί μαντεία (ονειρομαντεία). Αυτό το τελευταίο το πίστευαν όλοι οι στωικοί, διότι κατά τον ύπνο η ψυχή φεύγει από το σώμα και επικοινωνεί με τους Θεούς για την κατανόηση του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος. Πηγές της μαντικής για τον Ποσειδώνιο είναι οι Θεοί, η Ειμαρμένη (αίτιο-αποτέλεσμα) και η Φύση (Λόγος, λογική). Θεωρείται ένας από τους μεγαλυτέρους υποστηρικτές της αστρολογίας.

Ο Επίκτητος συμβουλεύει να πηγαίνουν οι άνθρωποι ουδέτεροι σε έναν μάντη και να αξιοποιούν σοφά το μήνυμα καθώς εξαρτάται από το άτομο πως θα αλλάξει την πρόβλεψη που έλαβε, δίνοντας έτσι έμφαση στην ελεύθερη βούληση. Σε γενικές γραμμές, οι Στωικοί υποστήριζαν ανοικτά και ενθάρρυναν τη μελέτη και τη χρήση της μαντείας. Η σύνδεση της μαντείας με τους Θεούς φαίνεται στα λατινικά, με τη λέξη divinatio, με το divi να σημαίνει Θεοί.

Παρατηρεί κανείς πόσο σημαντική ήταν η μαντεία για τους αρχαίους λαούς των αρχαίων, ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων αλλά και άλλων πολιτισμών. Τα άτομα που ασκούσαν την μαντική έπρεπε να έχουν ειδικές ικανότητες και φυσικά προσόντα και γι’ αυτό το λόγο το έργο αυτό είχαν αναλάβει μάγοι και ιερείς που αργότερα σχημάτισαν την ειδική τάξη των μάντεων. Οι απαντήσεις που έδιναν αφορούσαν κάθε είδους ζητήματα, από ιδιωτικά μέχρι δημόσιες υποθέσεις. Φαίνεται λοιπόν πως οι μάντεις είχαν μεγάλη δύναμη και ασκούσαν σημαντική επιρροή στις ζωές των ανθρώπων, όχι μόνο των πολιτών αλλά και σημαντικών προσώπων, το έργο των οποίων επηρέαζε το κοινό καλό.